YERLEŞİMCİ KAVRAMININ ETİMOLOJİK VE SİYASİ BAĞLAMDA İNCELENMESİ

Bu yazı Eğitimle Diriliş dergisinin 23. sayısındanalınmıştır. Yazar: ÖMER CEZAYİR

Bu yazıda "yerleşimci" kavramının farklı dillerdeki etimolojik kökenlerini ve bu kavramın modern siyasi ve dini bağlamlar içerisindeki kullanımını incelemeyi amaçlıyoruz. Yerleşimci sözcüğü; sömürgecilik, etnik yer değiştirme ve dini iddialarla bağlı olarak çeşitli anlamlar kazanmıştır. Bu makalede, kelimenin İngilizce, Fransızca, Arapça, İbranice, İspanyolca ve Almanca’daki kökenleri ele alınmakta; özellikle İsrail-Filistin çatışması ve sömürgecilik tarihi üzerinden kavramın ideolojik anlam yükleri tartışmaya açmayı hedefliyoruz.

"Yerleşimci" terimi, yalnızca fiziksel olarak bir yere yerleşmek anlamını taşımaz; aynı zamanda tarihsel ve ideolojik olarak güç ilişkileriyle, kimlik politikalarıyla ve mülkiyet iddialarıyla da ilişkilidir (Veracini, 2010). Bu kavramın farklı dillerdeki kökenlerinin ortak bir "yer edinme" fiilinden türemiş olması, kavramın tarih boyunca sahiplik, kontrol ve tahakkümle ilişkili olarak kullanıldığını gösterir.

Etimolojik Arka Planına bakmamız gerekirse

1. İngilizce: Settler "Settle" fiili Eski İngilizce "setlan" kelimesinden türemiştir. Bu da Proto-Cermen satjaną köküne, oradan da Proto-Hint-Avrupa sed- (oturmak) köküne dayanır (Harper, 2023). Bu kök aynı zamanda Latincedeki "sedere" (oturmak), Yunancadaki "hedra" (koltuk) ve Sanskritçedeki "sad" (oturmak) kelimeleriyle de akrabadır.

2. Fransızca: Colon Fransızca "colon" kelimesi, Latince "colonus" (çiftçi, yerleşimci) kelimesinden gelir. Bu kelime, "ekip biçmek" anlamındaki "colere" fiilinden türemiştir (Rey, 1998). Aynı kökten gelen "colonie" (koloni) kelimesi, doğrudan sömürgeleştirme pratiğine işaret eder.

3. Arapça: مستوطن (Mustawṭin) "Vatan" anlamındaki وطن (waṭin) kökünden türeyen "mustawṭin", bir yeri yurt edinen kişi anlamında kullanılır (Wehr, 1994). Aynı kökten gelen "استيطان" (istīṭān) kelimesi ise yerleşimcilik hareketini ifade eder.

4. İbranice: מתנחל (Mitnaḥel)İbranice'deki "mitnaḥel" kelimesi, נ-ח-ל (n-ḥ-l) kökünden gelir ve "miras edinmek, sahip olmak" anlamlarını taşır (Even-Shoshan, 2003). Bu bağlamda kavram yalnızca fiziksel yerleşimi değil, aynı zamanda kutsal topraklar üzerindeki dini ve tarihi hak iddiasını da içerir.

5. İspanyolca: Colono / Poblador "Colono" kelimesi Latince "colonus" kökenlidir. "Poblador" ise Latince "populus" (halk) ve "populare" (nüfus yerleştirmek) fiilinden türemiştir (Real AcademiaEspañola, 2014). İspanyol sömürgeciliği döneminde bu terimler özellikle Latin Amerika'ya gönderilen Avrupalı yerleşimcileri tanımlamak için kullanılmıştır.

6. Almanca: Siedler "Siedler" kelimesi, "siedeln" fiilinden gelir ve Eski Yüksek Almanca "sidelen" sözcüğüne dayanır. Bu da Proto-Cermen "sedljaną" köküne geçer (Kluge, 2011). Bu kök, yerleşmek ve iskan etmek anlamlarını taşır ve günümüz Almancasında kırsal alanlara yeni topluluk kuran bireyler için kullanılmaktadır.

Biz her ne kadar bugün yerleşimci terimi yalnızca İsrail-Filistin bağlamında kullansak da aslında birçok tarihsel ve coğrafi bağlamda da kullanılmıştır:

Kuzey Amerika'da Avrupalı Yerleşimciler: 17-18. yüzyıllarda İngiliz, Fransız ve Hollandalı göçmenler için kullanılan "settlers" terimi, yerli halkın yerinden edilmesini içeren bir sömürgecilik pratiğini tarif eder (Veracini, 2010).

Güney Afrika'da Boer Yerleşimcileri: 17. yüzyıldan itibaren bölgeye yerleşen Hollanda kökenli topluluklara "Boersettlers" denmiş; bu terim sömürgeciliğe eşlik eden çatışma ve ayrımcılığı da içerir (Fanon, 1963).

Avustralya ve Yeni Zelanda'da İngiliz Yerleşimciler: Aborjin ve Maori halklarının topraklarına yerleşen İngiliz göçmenler için de "settler" terimi kullanılmıştır. Bu kullanım genellikle yerli halklara karşı uygulanan asimilasyon politikaları ile ilişkilendirilir (Veracini, 2010).

Latin Amerika'da İspanyol Yerleşimciler: "Colonos" veya "pobladores" olarak adlandırılan yerleşimciler, yerli uygarlıkları yıkarak yeni bir sömürge düzeni kurmuşlardır (Rey, 1998).

Çin'in İç Politikası ve Han Yerleşimcileri: Özellikle Sincan ve Tibet bölgelerinde Han Çinlilerinin devlet eliyle yerleştirilmesi, modern yerleşimci sömürgeciliği örneği olarak değerlendirilmekte ve akademide "Han settlers" ifadesiyle anılmaktadır (Roberts, 2020).

Yukarıdaki örneklerle de açıklamaya çalıştığımız durum aslında işgal ve sömürüyü daha nazik ve güzel bir tanımla yumuşatma çabasıdır.

Ancak çalışmamızın temel çıkış noktası olan siyasi ve dini bağlamda kullanımı ise en önemli kısmıdır.

1. İsrail-Filistin Bağlamı Modern İbranicede "mitnaḥel" terimi, Batı Şeria ve Doğu Kudüs'teki Yahudi yerleşimciler için kullanılır. Bu yerleşimler, Birleşmiş Milletler tarafından yasa dışı kabul edilmesine rağmen, İsrail devleti tarafından siyasi ve dini gerekçelerle desteklenmektedir (B'Tselem, 2020).

2. Sömürgecilik ve Beyaz Yerleşimcilik Yerleşimci kavramı, Avrupalı güçlerin Afrika, Asya ve Amerika'daki sömürgeleşme süreçlerinde kullanılmıştır. Bu süreçte yerleşimciler, yerli halkın topraklarını işgal etmiş ve kendi siyasi düzenlerini kurmuşlardır (Fanon, 1963; Said, 1978).

3. Modern Yerleşim Politikaları Çin'in Sincan Uygur Bölgesi'ne Han Çinlilerini yerleştirmesi (Roberts, 2020) ve Rusya'nın Kırım veya Ukrayna'nın doğu bölgelerine Rus nüfus yerleştirmesi gibi modern pratikler de "yerleşimci sömürgeciliği" kavramıyla açıklanmaktadır (Veracini, 2010).

Türkçede "yerleşimci" kelimesi genellikle daha nötr bir anlam taşırken, "işgalci" kelimesi açıkça hukuka aykırı, saldırgan ve meşruiyetsiz bir eylemi ifade eder. Bu bağlamda, özellikle Batı medyasında ve diplomatik literatürde "Israelisettlers" (İsrailli yerleşimciler) ifadesi tercih edilmekte; buna karşın "Israelioccupiers" (İsrailli işgalciler) ifadesinden kaçınılmaktadır. Bu tercih, siyasi söylemde tarafsızlık izlenimi yaratmak amacı taşımakta ve aynı zamanda yerleşimlerin meşruiyetine dolaylı bir destek sağlamaktadır (Said, 1978; Veracini, 2010).

Bu terminolojik tercih, Filistinliler ve bazı bağımsız gözlemciler tarafından eleştirilmekte ve "yerleşimci" kelimesinin, fiilen işgal anlamına gelen eylemleri maskelediği savunulmaktadır (B'Tselem, 2020). Dolayısıyla, kavramın kullanımı yalnızca dilsel değil, aynı zamanda etik ve politik bir tercih olarak da değerlendirilmelidir.

Yerleşimci terimi, birçok dilde olumlu ya da nötr çağrışımlar yaratabilirken, işgalci kelimesi evrensel olarak olumsuz çağrışımlara sahiptir. Bu durum, medya ve siyasi otoriteler tarafından özellikle tercih edilen dilin, halkların algısını nasıl etkileyebileceğini göstermektedir (Cohn, 1996). Örneğin, Fransızcadaki "colon" kelimesi tarihsel olarak sömürgeci bir bağlam taşırken, günümüzde daha çok tarımsal yerleşimci anlamında kullanılabilmektedir. Aynı şekilde, Almancada "Besetzer" (işgalci) ve "Siedler" (yerleşimci) kelimeleri açıkça farklı bağlamlarda kullanılır.

Etimolojik olarak da bu iki kavramın kökleri ayrışmaktadır. "İşgalci" kelimesi Türkçeye Arapçadan geçmiş olan "işgâl" kökünden türemiştir. Arapça "işgâl" kelimesi "bir yeri kuvvetle alma" anlamını taşır ve doğrudan zorbalık, çatışma ve meşruiyet sorunu içerir. Buna karşılık "yerleşimci", yer edinmeyi ve kalıcılığı çağrıştırır, ancak modern politik kullanımı bu masumiyetin ötesine geçmiştir.

"Yerleşimci" kavramı, farklı dillerde ortak bir "yer edinme" anlamından türemiş olsa da, zaman içerisinde siyasi, dini ve ideolojik bir yük kazanarak karmaşık bir yapıya bürünmüştür. Kavramın Türkçedeki "işgalci" kelimesiyle karşılaştırılması, özellikle İsrail-Filistin bağlamında kullanılan terminolojinin politik önemini gözler önüne sermektedir. Bu durum, kavramın yalnızca dilbilimsel değil; aynı zamanda sosyo-politik bir inceleme konusuna dönüştüğünü göstermektedir.

Kaynakça:

B'Tselem. (2020). Settlements. https://www.btselem.org/settlements

Cohn, C. (1996). Wars, Wimps, and Women: Talking Gender and Thinking War. In L. A. Lorentzen & J. Turpin (Eds.), The Women and War Reader (pp. 226-235). NYU Press.

Even-Shoshan, A. (2003). The New Dictionary of the Hebrew Language. Kiryat-Sefer.

Fanon, F. (1963). The Wretched of the Earth. Grove Press.

Harper, D. (2023). Online Etymology Dictionary. https://www.etymonline.com

Kluge, F. (2011). Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache (25. Aufl.). De Gruyter.

Real Academia Española. (2014). Diccionario de la lengua española (23. ed.). Espasa.

Rey, A. (1998). Dictionnaire historique de la langue française. Le Robert.

Roberts, S. R. (2020). The War on the Uyghurs: China's Campaign Against Xinjiang's Muslims. Princeton University Press.

Said, E. (1978). Orientalism. Pantheon Books.

Veracini, L. (2010). Settler Colonialism: A Theoretical Overview. Palgrave Macmillan.

Wehr, H. (1994). A Dictionary of Modern Written Arabic (J. M. Cowan, Ed.). Spoken Language Services.